วัดพระบรมธาตุไชยานี้ ตั้งอยู่ห่างจากที่ว่าการอำเภอไชยา ประมาณ 2 กิโลเมตร ตั้งอยู่ห่างจากสถานีรถไฟไชยาไปทางตะวันตกประมาณ
1 กิโลเมตร และตั้งอยู่ห่างจากทางหลวงแผ่นดินสาย เอ 41 ไปทางตะวันออกประมาณ 2 กิโลเมตร

ประวัติความเป็นมาของวัด
วัดพระบรมธาตุไชยาเป็นวัดที่เก่าแก่มาก สังเกตได้จากโบราณวัตถุ โบราณสถานที่ยังปรากฏอยู่ ทำให้ทราบว่าวัดนี้มีมานานหลายยุค
หลายสมัย คือตั้งขึ้นแล้วร้างไป แล้วกลับฟื้นฟูมาใหม่ในพื้นที่เดียวกันดังต่อไปนี้

1 สมัยทวาราวดี
มีพระพุทธรูปศิลาขนาดใหญ่เท่าคน และย่อมกว่าเหลืออยู่ในบริเวณ จนกระทั่งถึงปัจจุบันนี้ คือพระพุทธรูปปางสมาธิ ขนาดสูง 104 ซ.ม. หน้าตักกว้าง 74 ซ.ม. ทำด้วยศิลา ลักษณะประทับบนฐานบัวคว่ำบัวหงาย ขัดสมาธิราบ พระหัตถ์ทั้งสองข้างวางหงายซ้อนกัน ขมวดพระ
เกศาเป็นต่อมขนาดโต อุษณีย์ปรากฎไม่ชัด ไม่มีอูรณา จีวรบางแนบพระองค์ มีแต่ขอบที่ห่มคลุมอังสะซ้าย อายุราวพุทธศตวรรษที่ 11-12
ปัจจุบัน พระพุทธรูปประทับยืนบนฐานบัว ลงรักปิดทองทั้งสององค์ จีวรห่มคลุม ปลายจีวรตัดตรง รัดประคดมีลวดลาย ไม่มีพระรัศมี
เม็ดพระเกศากลมใหญ่ ทำด้วยศิลา ขนาดสูง 142 ซ.ม. ปัจจุบันประดิษฐานอยู่ในพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติไชยา ด้วยเหตุนี้ทำให้เชื่อถือ
ได้ว่า วัดนี้ หรือสถานที่แห่งนี้ มีมาแล้วตั้งแต่สมัยทวาราวดี คือระหว่าง พ.ศ.1000 – 1200

2 สมัยศรีวิชัย
มีองค์เจดีย์พระมหาธาตุแบบศรีวิชัย (หรือที่เรียกกันว่า แบบอินโดชวานีส ในทางโบราณคดี) ปรากฎอยู่เป็นปูชนียสถานอันศักดิ์สิทธิ์
โดยมิได้รับการดัดแปลง เว้นแต่ตอนส่วนยอด เพราะได้หักพังลงมา และหายสาบสูญไป จึงทำใหม่เป็นศิลปะแบบไทย และยังมีรูปสำริด
ของพระอวโลกิเตศวรโพธิสัตว์ขนาดใหญ่ สวยงามเป็นชิ้นเอกของประติมากรรมสมัยนี้ ปัจจุบันเก็บรักษาอยู่ในพิพิธภัณฑ์สถานแห่งชาติ
พระนคร และมีองค์ขนาดย่อม ตลอดถึงที่ทำด้วยศิลาอีกหลายองค์ มีมากกว่าในสถานที่ใดในประเทศไทย รวมทั้งเศษหักพังของโบราณ
วัตถุสมัยเดียวกันอีกหลายชิ้น ดังนั้นทำให้เชื่อได้ว่า วัดนี้มีความเจริญรุ่งเรืองอยู่ในสมัยศรีวิชัย คือระหว่าง พ.ศ. 1200-1500 ด้วย

3.สมัยสุโขทัย
มีพุทธศิลป์เป็นแบบสกุลช่างนครศรีธรรมราชโดยได้รับอิทธิพลจากพุทธศาสนาลัทธิเถรวาทแบบลังกาวงศ์ มีหลักฐานปรากฏเป็น
ใบพัทธสีมาคู่แฝดปรากฏอยู่รอบๆเขตพระอุโบสถเดิมของวัด ทำให้เชื่อได้ว่า สมัยนี้มีการปรับปรุงวัด หรือจะกล่าวอีกอย่างหนึ่งว่า
ในสมัยสุโขทัย ซึ่งพ้องกับสมัยนครศรีธรรมราชนั้น วัดนี้ยังคงอยู่

4 สมัยกรุงศรีอยุธยา
มีหลักฐานปรากฏมากมายกว่าสมัยใด คือพระพุทธรูป เป็นพระพุทธรูปศิลาทรายแดง มีมากมายอย่างไม่น่าเชื่อ มีขนาดโตกว่าคนธรรมดา
ลงมาถึงขนาดเท่าคนและย่อมกว่า แสดงให้เห็นศรัทธาหรือความรุ่งเรืองของพุทธศาสนาหรือความรุ่งเรืองของพุทธศาสนาอย่างสูงสุด
ในสมัยนั้นในสถานที่แห่งนี้

5 สมัยกรุงธนบุรี
แม้จะระยะสั้น แต่ก็เชื่อว่าวัดนี้ยังคงเจริญรุ่งเรืองอยู่ โดยจะเห็นได้จากศิลาจารึกที่ใกล้ๆกัน แสดงถึงการทำนุบำรุงพุทธศาสนาในถิ่นนี้
ทั่วๆไป แต่ว่าโบราณวัตถุที่สร้างขึ้นในสมัยกรุงธนบุรีมีน้อย และแบบที่สร้างขึ้นคงเหมือนแบบสมัยอยุธยานั่นเอง

6 สมัยรัตนโกสินทร์
สันนิษฐานว่าวัดบรมธาตุไชยานี้คงจะรวมอยู่ในบรรดาสิ่งที่ถูกทำลาย โดยพวกพม่าข้าศึกในสมัยรัชกาลที่ 1 จนกระทั่งร้างไปในที่สุด
ได้มาค้นพบและบูรณะขึ้นใหม่ในสมัยรัชกาลที่ 5 โดยพระชยาภิวัฒน์สุภัทรสังฆปาโมกข์ เมื่อครั้งดำรงสมณศักดิ์เป็นพระครูรัตนมุนี
ศรีสังฆราชาลังกาแก้ว เจ้าคณะเมืองไชยา ระหว่าง พ.ศ. 2439 –2453 เป็นวัดที่ฟื้นคืนมาอีกครั้งหนึ่ง การบูรณะที่สำคัญคือการตกแต่ง
พระบรมธาตุเจดีย์ แล้วฉาบปูนผิวบางๆ ทั่วทั้งองค์พร้อมทั้งเสริมยอดที่หักหายไป มีการสร้างพระวิหารหลวงขึ้นใหม่ในที่เดิม และสร้าง
วิหารครอบบริเวณล้อมองค์พระเจดีย์ และพระวิหารหลวง ยกพระพุทธรูปที่เกลื่อนกลาดอยู่เข้าไปประดิษฐานในพระวิหารคดเสียใหม่
จนเป็นที่เรียบร้อย ปริมณฑลพระวิหารคดที่ยกขึ้นในครั้งนั้น แคบเข้ามากกว่าของเดิมเพียงเล็กน้อย

ความสำคัญของวัด
ความสำคัญของวัดพระบรมธาตุไชยา อยู่ที่พระบรมธาตุไชยาซึ่งบรรจุพระบรมสารีริกธาตุของสมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า อันเป็น
ที่เคารพสักการะของพุทธศาสนิกชนทั่วไป และเป็นพุทธสถานเพียงแห่งเดียวในประเทศไทย ที่ยังรักษาความเป็นเอกลักษณ์ของช่าง
ศิลปกรรมสมัยศรีวิชัยได้อย่างสมบูรณ์  วัดพระบรมธาตุไชยาจึงเป็นวัดที่มีสำคัญคู่บ้านคู่เมืองชาวไชยาและสุราษฎร์ธานีมานานนับ
แต่โบราณกาล

พระบรมธาตุไชยา
พระบรมธาตุไชยา เป็นพุทธเจดีย์สมัยศรีวิชัย สร้างตามลัทธิมหายานประมาณ พ.ศ. 1300 ในสมัยอาณาจักรศรีวิชัยกำลังรุ่งเรือง และ
ได้แผ่อำนาจปกคลุมตลอดแหลมมลายูจนถึงเมืองไชยา ตั้งอยู่ระหว่างพระอุโบสถกับพระวิหารหลวงในบริเวณกึ่งกลาง ล้อมรอบด้วย
พระระเบียงคดทั้ง 4 ด้าน ฐานพระบรมธาตุขุดเป็นสระกว้างประมาณ 50 ซ.ม. ลึกประมาณ 60-70 ซ.ม. จนเห็นฐานเดิม ก่อสร้างด้วยอิฐ
โบกปูน ซึ่งก่อนหน้าที่จะบูรณะในสมัยพระชยาภิวัฒน์(หนู ติส.โส) ฐานพระบรมธาตุฝังจมอยู่ระดับต่ำกว่าพื้นดิน ปัจจุบัน น้ำขังอยู่โดยรอบ
ฐานตลอดปี บางปีในหน้าแล้ง รอบๆฐานพระบรมธาตุจะแห้ง และมีตาน้ำพุขึ้นมาจนชาวบ้านพากันแตกตื่น และ ถือว่าเป็นน้ำทิพย์ที่ ศักดิ์สิทธิ์ สามารถแก้โรคภัยต่างๆได้ ต่อมาทางวัดได้ใช้ปูนซีเมนต์ปิดจาน้ำนั้นเสีย

เจดีย์พระบรมธาตุไชยา
มีลักษณะเดียวกับเจดีย์แบบศรีวิชัย และเป็นเจดีย์องค์เดียวในปัจจุบันซึ่งอยู่ในสภาพสมบูรณ์ องค์เจดีย์พระบรมธาตุไชยา
มีความสูงจากฐานใต้ดินถึงยอดสูง 24 เมตร ตั้งอยู่บนฐานสี่เหลี่ยมย่อเก็จ ขนาดฐานวัดจากทิศตะวันออกถึงทิศตะวันตกยาว 13 เมตร
จากด้านเหนือถึงด้านใต้ยาว 18 เมตร

พระมหากษัตริย์กับวัดพระบรมธาตุไชยา
วัดพระบรมธาตุไชยาเป็นพระอารามหลวง ที่พระมหากษัตริย์และพระบรมวงศานุวงศ์ ทั้งในอดีตและปัจจุบัน ได้เสด็จพระราชดำเนิน
และเดินทางมานมัสการพระบรมธาตุเสมอมา มีดังนี้คือ