พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวมีพระบรมราชโองการโปรดเกล้าฯ ให้สำนักพระราชวังจัดการพระบรมศพถวายพระเกียรติยศสูงสุดตามราชประพณี หลังจากพระราชพิธีสรงน้ำพระบรมศพแล้วเข้าพนักงานเชิญพระบรมศพลงสู่หีบที่สร้างเป็นกรณีพิเศษ ตำรวจหลวงเชิญไปประดิษฐานหลังพระเบญจาทองคำสลักลายดุนประดับรัตนชาติสีขาวบนฐานปิดทองทราย ทรงพระบรมโกศที่มีเครื่องประดับครบทุกอย่างซึ่งประดิษฐานภายใต้สัปตปฎลเศวตฉัตร แวดล้อมด้วยเครื่องพรอภิรุมหักทองขวาง ประกอบด้วยฉัตร

ชุมสาย 3 ชั้น ฉัตร 5 ชั้น ฉัตร 7 บังแทรก และบังพระสูรย์ ณ มุขตะวันตกพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท เต็มตามพระเกียรติยศสมเด็จพระบรมราชชนนี

* * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * *

พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ พระราชทานพระบรมราชานุญาตให้ประชาชนถวายสักการะพระบรมศพที่พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท วันที่ 26 กรกฎาคม วันแรกที่มีพระบรมราชานุญาตให้ประชาชนเข้าถวายสักการะได้นั้น มีประชาชนเข้าถวายสักการะถึง 62,000 คน ประชาชนหลั่งไหลมาจากทุกทิศทางทั้งในกรุงเทพฯ และต่างจังหวัด ทยอยเข้ามาไม่ขาดสาย  ประชาชนจำนวนมากมารอตั้งแต่เช้า เจ้าหน้าที่สำนักพระราชวังจึงต้องเปิดประตูก่อนกำหนดถึง 1 ชั่วโมง ประชาชนที่มาถวายสักการะต่างนำดอกไม้ธูปเทียนมาด้วย เข้าหน้าที่ตั้งพานรับไว้ 8 พานเพียงไม่กี่นาทีก็เต็มต้องหมุนเวียนกันเชิญพานออกไป นอกจากนี้ประชาชนจำนวนมากต้องการถวายเงินโดยเสด็จพระราชกุศล เจ้าหน้าที่จึงตั้งพานรับเงินทูลเกล้าฯ ถวายด้วย

หลังจากวันที่ 26 กรกฎาคมเป็นต้นมา ประชาชนจำนวนมากก็หลั่งไหลมาจากทั่วประเทศเดินทางมาถวายสักการะพระบรมศพสมเด็จพระศรีนครินทราบรมราชชนนี ลานจอดรถบริเวณสนามหลวงเนืองแน่นด้วยรถยนต์โดยสารขนาดใหญ่ที่พาประชาชนผู้จงรักภักดีมาจากภาคต่างๆ พวงมาลาที่คณะบุคคลต่าง ๆ นำมาทูลเกล้าณฯ ถวาย มีทั้งดอกไม้สด ดอกไม้ประดิษฐ์ ทำกันอย่างประณีตงดงาม แขวนประดับทั่วทั้งในพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาทและศาลาสหทัยสมาคม เมื่อเข้าไปถวายสักการะพระบรมศพหรือ

พระฉายาลักษณ์ กลิ่นหอมอ่อน ๆ ของพวงดอกไม้กรุ่นกระจาย พวงมาลาของถวาย เช่น พานพุ่ม แจกันดอกไม้มีมากมาย จนต้องนำไปเก็บไว้หรือเก็บเฉพาะป้ายบอกชื่อแขวนเรียบกันเป็นตับ ป้ายที่ประดับพวงมาลาบอกชื่อหน่วยงานราชการ บริษัทการค้า สถานศึกษา สมาคมต่าง ๆ และครอบครัว ที่มากจนน่าสังเกตคือ ป้าชมรมผู้สูงอายุจากชุมชนต่าง ๆ วัด และสำนักปฏิบัติธรรม ยังมีที่เขียนว่า “ พสกนิกรจาก....” จังหวัดหรืออำเภอต่าง ๆ ก็มาก ป้ายเหล้านี้ล้วนบ่งบอกว่าประชาชนในท้องถิ่นต่าง ๆ ทุกภาค

แม้แต่จากดอยหรือชายแดนก็พากันมาถวายสักการะ “ สมเด็จย่า ” ของพวกเขา

นอกจากนี้ยังมีของทูลเกล้าฯ ถวายอื่น ๆ ที่ประชาชนเลือกสรรมาตามกำลังความสามารถของตน เทปธรรมมะจำนวนมาก ผ้าขนหนู พวงมาลัย ดอกไม้ประดิษฐ์จากธนบัตรราคาต่าง ๆ ตั้งแต่ 20 บาท ถึง 1,000 บาท ทั้งที่พับเป็นดอกเดียว เป็นช่อ หรือทำเป็นพุ่ม บ้างก็ทำเป็นรูปผีเสื้อและดาว ที่เป็นช่างเงินก็ประดิษฐ์ดอกไม้เงินบอบบาง จัดเป็นช่อ ทูลเกล้าฯ ถวาย เหล่านักเรียนจัดทำสมุดภาพพระราชประวัติและพระราชกรณียกิจมาถวาย เด็กนักเรียนคนหนึ่งเลือกภาพสมเด็จพระบรมราชชนนีทรงแย้มพระสรวล

อย่างที่เห็นกันชินตา มาติดบนสนมุดและเขียนได้ภาพว่า "ข้าพระพุทธเจ้าอยากให้พระบรมฉายาลักษณ์มีชีวิตที่จริง ๆ "

เวลาผ่านไป แต่จำนวนประชาชนที่เดินทางมาถวายสักการะพระบรมศพที่พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาทมิได้ลดน้อยลงเลย จากสถิติของสำนักพระราชวังระหว่างเดือนกรกฎาคมถึงกันยายน พ.ศ. 2538 ในวันธรรมดาจะมีประชาชนมาถวายสักการะประมาณ 1 หมื่นกว่าคนขึ้นไป ถ้าเป็นวันหยุดราชการหรือวันเสาร์อาทิตย์ จำนวนประชาชนที่มาถวายสักการะจะเพิ่มขึ้นมาก ประมาณ 3 หมื่นคน วันอาทิตย์ ที่ 30 กรกฎาคม ซึ่งเป็นวันอาทิตย์แรกหลังจากที่ทรงพระกรุณาพระราชทานพระบรมราชานุญาตให้ ประชาชนถวายสักการะพระบรมศพที่พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาทได้ มีประชาชนมาเฝ้าฯ ถวายสักการะถึง 8 หมื่นคน

ตั้งแต่วันที่ 19 กรกฎาคม พ.ศ. 2538 จนถึงวันที่ 8 มีนาคม พ.ศ. 2539 อันเป็นวันสุดท้ายที่ประชาชนเข้าไปถวายสักการะพระบรมศพที่พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท มีประชาชนเข้าไปถวายสักการะเป็นจำนวนถึง 3,281,569 คน บริจาคเงินสมทบกองทุนสมเด็จพระศรีนครินทราบรมราชชนนีเพื่อสร้างโรงพยาบาลเป็นจำนวน 314,167,978.16 บาท

ตลอดระยะเวลาดังกล่าวนี้ เจ้าหน้าที่สำนักพระราชวังต้องทำงานหนักเพื่อดูแลอำนวยความสะดวกให้แก่ผู้เข้ามาถวายสักการะพระบรมศพอย่างทั่วถึงและเป็นระเบียบ เจ้าหน้าที่เหล่านี้ปฏิบัติงานด้วยความสุภาพอ่อนโยน ตั้งใจช่วยเหลือมหาชนที่เข้ามาถวายสักการะอย่างเต็มที่ ภาพเข้าหน้าที่ประคองผู้สูงอายุขึ้นลงบันได ช่วยอุ้มเด็กพิการ กางร่มให้ประชาชนที่เข้าแถวยามฝนตำพรำ ๆ และแจกภาพพระฉายาลักษณ์ พระบรมโกศ พระฉายาลักษณ์สมเด็จพระบรมราชชนนีกับพระประยูรญาติ เป็นที่ประทับใจและชื่นชมของเหล่าประชาชนยิ่งนัก

เจ้าหน้าที่ผู้ทำงานอย่างไม่กลัวเหน็ดเหนื่อยเหล่านี้ไม่รู้สึกว่าตนต้องทำงานตามลำพังเพราะมีอาสาสมัครและผู้มีน้ำใจช่วยเหลือเกื้อกูลตลอดนับตั้งแต่วันที่ 19 กรกฎาคม เจ้าของโรงน้ำแข็งแห่งหนึ่งในกรุงเทพฯ น้อมเกล้าฯ ถวายน้ำแข็งสำหรับพระราชทานเลี้ยงพระและประชาชนทุกวันจนถึงงานพระราชพิธีถวายพระเพลิงพระบรมศพ บริษัทผลิตน้ำดื่มบรรจุขวดหลายแห่งน้อมเกล้าฯ ถวายน้ำดื่มเพื่อพระราชทานเลี้ยงประชาชน แก้กระหายจากอากาศที่ร้อนอบอ้าว นอกจากนี้องค์กรการกุศล เช่น มูลนิธิป่อเต็กตึ้ง

มูลนิธิร่วมกตัญญู และโรงเจอื่น ๆ ยังนำอาหารเจมาให้บริการแก่ประชาชนที่เดินทางมาจากที่ไกล ๆ ได้รับประทาน ณ บริเวณสนามหลวง โรงพยาบาลของรัฐและเอกชนทั้งในกรุงเทพฯ และจังหวัดใกล้เคียงก็ส่งแพทย์พยาบาลมาประจำในระบรมมหาราชวัง เพื่อช่วยเหลือดูแลประชาชนที่อาจเป็นลมหรือป่วยไข้กระทันหันได้ระหว่างเข้าแถวคอยขึ้นไปถวายสักการะพระบรมศพ

ผู้คนที่เดินทางมาถวายสักการะพระบรมศพ แม้จะเดินทางมาจากต่างจังหวัดแสนไกล แต่ก็ไม่ละเว้นที่จะหาอาหารดีมีชื่อในท้องถิ่นมาถวายเป็นภัตตาหารแด่พระภิกษุที่มาสวดพระอภิธรรมประจำวันหรือฝากเจ้าหน้าที่ผู้ปฏิบัติงานทั้งหลาย ของทูลเกล้าฯ ถวายของฝากมีทั้งข้าว รังนก ไข่เค็ม ผักผลไม้ เช่น สะตอ เงาะ ฟักทอง เจ้าหน้าที่จัดปรุงถวายเป็นภัตตาหารแด่พระภิกษุแล้วที่เหลือก็แจกจ่ายให้ประชาชนที่มาถวายสักการะได้แบ่งปันกันรับประทานด้วย ผู้คนที่มาต่างมีน้ำใจช่วยเหลือกัน คนชราก็มีคนแปลกหน้ามาช่วยพยุงข้ามถนน พาขึ้นรถโดยสารกลับบ้าน รองเท้าที่ถอดไว้ด้านล่างพระที่นั่ง วางรวมกันหลายร้อยคู่ ก็ไม่สูญหายตั้งแต่วันแรกของงาน

สมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้าจุฬาภรณวลัยลักษณ์ฯ เมื่อเสด็จกลับจากทรงงานที่หมู่บ้านจุฬาภรณ์พัฒนาในจังหวัดนครศรีธรรมราชและสุราษฎร์ธานี ก็ทรงนำขนมกล้วยฉาบ ข้ามเกรียบแบบต่าง ๆ เช่น ข้าวเกรียบเห็ด ข้าวเกรียบฟักทอง ที่ทดลองทำในโครงการ มาพระราชทานเข้าหน้าที่ให้แจกจ่ายแก่ประชาชนที่มาถวายสักการะพระบรมศพ เข้าหน้าที่ได้นำถุงขนมมาไว้บนโต๊ะตามเต้นท์ที่พักทุกเต้นท์ ที่เหลือยังแจกจ่ายให้ประชาชนได้นำกลับบ้าน วันนั้นประชาชนที่ยืนเข้าแถวคอยขึ้นไปสักการะพระบรมศพต่างถือถุง

ขนม มีสีหน้าปลาบปลื้มกันถ้วนหน้า

* * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * *

ความรักความภักดีที่ประชาชนทั่วประเทศมีต่อสมเด็จพระบรมราชชนนีนอกจากจะแสดงออกด้วยการมาถวายสักการะพระบรมศพกันอย่างล้นหลามต่อเนื่อง จนถึงวันถวายพระเพลิงพระบรมศพแล้วยังแสดงด้วยการปฏิบัติธรรมบูชาต่าง ๆ เป็นอเนกอนันต์ ผู้นำของศาสนาและเชื้อชาติต่าง ๆ เช่น คริสต์ศาสนาคาทอลิก โปรเตสแตนท์ มุสลิม สิกข์ และชุมชนจีน ได้ประกอบพิธีทางศาสนาและความเชื่อของตนเพื่อสดุดี ถวายอาลัย หรือถวายเป็นพระราชกุศลแด่สมเด็จพระบรมราชชนนี นักเรียน ประชาชน แม้แต่

ผู้ต้องโทษคุมขัง ได้รักษาศีลปฏิบัติธรรม นั่งสมาธิกรรมฐานและบวชเพื่อถวายเป็นพระราชกุศลด้วยเป็นจำนวนมาก

( บทความตั้งแต่หน้า 1 - 4 คัดบางตอนมาจากจากหนังสือ พระมามลายโศกหล้า เหลือสุข ในบทที่ 24 โดย ศุภรัตน์ เลิศพาณิชย์กุล ที่ปรึกษาสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯสยามบรมราชกุมารี)